Nie ma patrona, nie ma tablicy, nie ma pomnika. Ulica Mszczonowska to jeden z najstarszych traktów Skierniewic - droga, która istnieje od setek lat, a przy jej zbiegu z Rawską w grudniu 1943 roku rozegrał się jeden z najtragiczniejszych epizodów wojennej historii miasta.
Skąd wzięła się nazwa?
Skierniewice mają charakterystyczny system nazewniczy ulic wylotowych - każda z głównych dróg wybiegających z miasta nosi nazwę od miejscowości, do której prowadzi. Tak powstały: Rawska, Łowicka, Łódzka, Warszawska i właśnie Mszczonowska. To nie są przypadkowe nazwy - to stare trakty kupieckie i chłopskie, które przez wieki łączyły Skierniewice z okolicą.
Mszczonów - miasto, do którego prowadzi ta ulica - leżało w dawnym księstwie mazowieckim i było ważnym punktem na mapie handlowej regionu. Droga z Skierniewic do Mszczonowa istnieje co najmniej od XV wieku. Kupcy wieźli nią zboża i płody rolne, a później - gdy linia kolejowa ominęła Mszczonów - trakt ten nabrał jeszcze większego znaczenia dla lokalnego transportu.
W czasach PRL komunistyczne władze przemianowały wiele polskich ulic, zastępując historyczne nazwy ideologicznymi patronami. Mszczonowska ocalała - nie dlatego, że była szczególnie chroniona, lecz dlatego, że miała nazwę czysto geograficzną, pozbawioną politycznych skojarzeń. Nazwy kierunkowe były po prostu niepodatne na ideologiczną korektę. Nie było powodu ich ruszać.
To właśnie dlatego ulica Mszczonowska jest dziś jednym z nielicznych topograficznych śladów historii sprzed ery kolei - słownikiem zapisanym w skierniewickiej toponimii.
Mszczonów - miasto na końcu starego traktu
Mszczonów to miasto w powiecie żyrardowskim, oddalone od Skierniewic o około 20 kilometrów na północny wschód. Jego historia sięga średniowiecza - pierwsze wzmianki o osadzie pojawiają się w XIV wieku. W XV stuleciu Mszczonów otrzymał prawa miejskie i rozwijał się jako lokalny ośrodek handlowy na szlaku z Mazowsza na zachód.
Przez wieki Mszczonów był ważnym elementem regionalnej sieci drogowej. Targi mszczonowskie, na które zjeżdżali kupcy z całego obszaru, były znane w promieniu kilkudziesięciu kilometrów. Dla handlarzy z Mazowsza droga przez Skierniewice ku Rawskiej nizinie to był naturalny szlak - Mszczonowska łączyła oba światy.
Wiek XIX przyniósł zmiany, które przeformatowały cały region. Gdy w 1845 roku przez Skierniewice przeprowadzono Kolej Warszawsko-Wiedeńską, a Mszczonów ten szlak ominął, układ komunikacyjny okolicy odwrócił się. To Skierniewice stały się węzłem kolejowym i centrum handlowym - Mszczonów został na uboczu. Dawny trakt mszczonowski, przez wieki główna arteria wymiany, przeistoczył się w lokalną szosę. Mimo to nazwa przetrwała ponad sto osiemdziesiąt lat - i nadal wskazuje kierunek historycznego połączenia.
Co kryje się przy tej ulicy?
Zbieg z ulicą Rawską - zapomniane miejsce egzekucji
20 grudnia 1943 roku, w zimowy czwartkowy poranek, przy zbiegu ulicy Rawskiej i Mszczonowskiejniemieccy żołnierze rozstrzelali grupę więźniów przywiezioną z Pawiaka. Egzekucja była odwetem za akcję Armii Krajowej - kara zbiorowa wymierzona w niewinnych, by zastraszyć miasto.
Świadek zdarzenia, cytowany w lokalnych wspomnieniach przechowywanych w zbiorach Miejskiej Biblioteki Publicznej, opisał scenę: niemieccy żołnierze przyjechali o świcie, wypchnęli więźniów z ciężarówki i rozstrzelali ich przy narożniku. Mieszkańcy Skierniewic musieli patrzeć. Było to ostrzeżenie i kara zarazem.
Szerzej o historii ulicy Rawskiej i kontekście wojennym pisaliśmy w poprzednim artykule z serii - Ulica Rawska w Skierniewicach - gdzie można również przeczytać o barokowym kościele św. Stanisława z 1720 roku i cmentarzu św. Rocha.
Dziś przy zbiegu Rawskiej i Mszczonowskiej nie ma żadnej tablicy. Żadnego kamienia. To jedno z niewielu nieupamiętnionych miejsc martyrologii w centrum Skierniewic - cisza, która woła o zmianę.
Stara tkanka budowlana i granica historycznego miasta
Mszczonowska biegnie przez teren, który w XIX i na początku XX wieku stanowił peryferia Skierniewic. Zachowały się tu fragmenty starszej zabudowy - domy i kamienice z przełomu XIX i XX wieku, które pamiętają czasy carskiego ośrodka kolejowego. Wnikliwy spacerowicz dostrzeże ceglane budynki gospodarcze z epoki, gdy Mszczonowska rzeczywiście wychodziła za miasto - w pole, w las, w stronę mazowieckiego horyzontu.
Ciekawostki i zapomniane fakty
Mszczonów w cieniu kolei
Paradoks historii: gdy Kolej Warszawsko-Wiedeńska ominęła Mszczonów, miasto straciło swoją główną przewagę lokalizacyjną. Przez następne dziesięciolecia mieszkańcy Mszczonowa jeździli do Skierniewic na stację kolejową - i to po drodze, która dziś nosi nazwę ulicy Mszczonowskiej. Nazwa ulicy jest zatem świadkiem kolejowego triumfu Skierniewic nad sąsiednim miastem.
Trakty jako mapa historii
Jeżeli spojrzeć na mapę Skierniewic i prześledzić kierunki ulic wylotowych - Rawskiej, Mszczonowskiej, Łowickiej, Łódzkiej, Warszawskiej - otrzymamy niemal kompletną mapę historycznych połączeń drogowych sprzed ery kolei. Każda z tych ulic to rozdział historii regionu zapisany w toponimii.
Grudniowy zbieg
Egzekucja z 20 grudnia 1943 roku rozegrała się dokładnie przy skrzyżowaniu dwóch historycznych traktów: Rawskiego i Mszczonowskiego. Oba prowadzą poza miasto - i obydwa wplecione są w wojenną pamięć Skierniewic. Niemcy mieli powody, by wybierać miejsca widoczne i centralne. Zbieg starych traktów - zbieg historii.
Jak ulica wygląda dziś?
Dzisiejsza Mszczonowska to spokojna ulica mieszkaniowa, która wciąż pełni funkcję drogi wylotowej w kierunku Mszczonowa i Mazowsza. Zabudowa jest mieszana: domy z pierwszej połowy XX wieku sąsiadują z blokami z lat siedemdziesiątych i współczesnymi domami jednorodzinnymi.
Spacer Mszczonowską jest czymś innym niż przechadzka deptakiem ulicy Sienkiewicza z Bramą Parkową z 1780 roku. To nie jest ulica celebrująca swoją przeszłość. Ale właśnie w tym kryje się jej charakter - jest świadkiem historii, która nie została jeszcze opowiedziana.
Jeżeli jedno miejsce na tej ulicy zasługuje na Twoją uwagę - to zbieg z Rawską. Stój chwilę. Pomyśl o tym, co wydarzyło się tu w grudniu 1943 roku. I zastanów się, czy nie najwyższy czas, by to miejsce zostało wreszcie upamiętnione.
DALEJ W SERII
Przeczytaj także: Ulica Rawska w Skierniewicach - stary trakt, barokowy kościół i zapomniana egzekucja z 1943 roku oraz Ulica Sienkiewicza w Skierniewicach - historia i zabytki.
Chcesz poznać Skierniewice głębiej? Odwiedź nasz przewodnik po Skierniewicach dla mieszkańców i przyjezdnych.
