To jedna z najbardziej rozpoznawalnych ulic w mieście – łączy dworzec kolejowy ze Starostwem, biegnie wzdłuż Parku Miejskiego i przez dekady pełniła rolę skierniewickiego deptaku. Ulica Sienkiewicza ma swoją własną historię, swoje kamienice i swoje legendy. I nosi imię jednego z największych pisarzy w dziejach polskiej literatury.
Kim był Henryk Sienkiewicz?
Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej na Podlasiu, w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Jego ojciec, Józef Sienkiewicz, wywodził się z tatarskich rodów osiadłych niegdyś na Litwie. Matka, Stefania z Cieciszowskich, pochodziła ze starej i zamożnej rodziny podlaskiej. Rodzina wielokrotnie się przeprowadzała – Henryk dzieciństwo spędził na kilku dworskich posiadłościach, zanim w 1858 roku rodzice posłali go do szkoły w Warszawie.
Studia na Szkole Głównej w Warszawie – z zakresu literatury, historii i filologii – Sienkiewicz przerwał w 1871 roku, nie kończąc ich dyplomem. Zamiast tego zabrał się za pisanie. W latach 1872–1887 pracował jako dziennikarz i felietonista w prasie warszawskiej. W 1876 roku wyruszył w podróż do Stanów Zjednoczonych, docierając aż do Kalifornii. Wrażenia z tej wyprawy ukazywały się w polskich gazetach i przyniosły mu pierwszą szerszą sławę.
Prawdziwa wielkość przyszła z powieściami historycznymi. Trylogia – Ogniem i mieczem (1884), Potop (1886) i Pan Wołodyjowski (1888) – ukazywała XVII-wieczną Rzeczpospolitą walczącą z Kozakami, Szwedami i Turkami. W czasach zaborów, kiedy Polska nie istniała na mapach Europy, te powieści miały ogromne znaczenie: przypominały Polakom, że ich naród potrafi zwyciężać. Sienkiewicz pisał wprost – “ku pokrzepieniu serc”.
Światową sławę przyniosło mu Quo vadis (1895) – powieść z czasów Nerona o prześladowaniach pierwszych chrześcijan. Do 1900 roku sprzedała się w samych Stanach Zjednoczonych w ponad milionie egzemplarzy, a film na jej podstawie z 1951 roku w reżyserii Mervyna LeRoya zdobył sześć nominacji do Oscara. W 1905 roku Sienkiewicz odebrał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury – za “wybitne osiągnięcia w dziedzinie eposu”. Był pierwszym polskim pisarzem z tym odznaczeniem. W swoim przemówieniu noblowskim mówił o Polsce, która wówczas oficjalnie nie istniała: “Głoszono ją umarłą, a oto dowód, że żyje”.
Sienkiewicz zmarł 15 listopada 1916 roku w Vevey w Szwajcarii, gdzie spędził lata I wojny światowej, pomagając ofiarom działań wojennych. Do niepodległości, o którą walczył całym swoim piorem, zabrakło mu dwóch lat. W Polsce jego imieniem nazwano ponad 70 szkół, setki ulic i kilka parków. Jedna z tych ulic biegnie przez Skierniewice.
Skąd wzięła się nazwa ulicy?
Ulica Sienkiewicza powstała na początku XX wieku i od tamtej pory stanowi jeden z ważniejszych elementów układu urbanistycznego Skierniewic. Jej przebieg jest logiczny i czytelny: zaczyna się przy dworcu kolejowym – wybudowanym w 1875 roku w charakterystycznym stylu mauretańskim – i biegnie w kierunku centrum, kończąc się przy dawnym Sejmiku, czyli dzisiejszej siedzibie Starostwa Powiatowego.
Jak wiele polskich ulic, ta również przez lata zmieniała nazwy zależnie od tego, kto akurat sprawował władzę nad miastem. Skierniewice – miasto kolejowe i ogrodnicze, leżące na skrzyżowaniu ważnych szlaków – wielokrotnie zmieniały swoją przynależność administracyjną i polityczną, a każda zmiana pozostawiała ślad w nazewnictwie ulic. Dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości ulicy nadano imię Henryka Sienkiewicza – co było wówczas wyrazem dumy narodowej i hołdem dla pisarza, który przez lata podtrzymywał polskiego ducha w czasach zaborów.
Warto zauważyć, że ulice Sienkiewicza w Polsce mają pewien charakterystyczny wzorzec: zwykle łączą dworzec kolejowy z centrum miasta, mają reprezentacyjny charakter i towarzyszą im obiekty kultury lub administracji. Tak jest też w Skierniewicach. To nie przypadek – decyzja o wyborze Sienkiewicza jako patrona dla ważnej arterii była symbolicznym gestem: pisarz, który łączył Polaków przez literaturę, patronuje ulicy, która łączy miasto z resztą kraju przez kolej.
Skierniewicki deptak – salon towarzyski pod golym niebem
Starsi mieszkańcy Skierniewic mówią o dawnej ulicy Sienkiewicza z wyraźnym rozrzewnieniem. Przez pierwszą połowę XX wieku była ona skierniewickim deptakiem – miejscem, gdzie toczyło się prawdziwe życie towarzyskie miasta. Wiodła od Sejmiku aż do placu przed dworcem kolejowym. Po jednej stronie stały kamienice i drewniaki, po drugiej – zachodniej – szumiał Park Miejski, ogrodzony w tamtych czasach wysokim, masywnym płotem.
To właśnie ta strona – przy parku – była miejscem spacerów. Popołudniami i wieczorami, a w niedzielę przez cały prawie dzień, spacerowały tu tłumy skierniewiczan. Był to nieformalny salon towarzyski pod gołym niebem. Umawiano się na spotkania, zawierano znajomości, młodzi podrywali na spacerze, a pary spacerowały, dyskretnie trzymając się za ręce. W okolicy zabytkowej Bramy Parkowej pracowali fotografowie, proponując przechodniom wykonanie pamiątkowego zdjęcia.
Ta deptakowa tradycja trwała przez wiele dekad. Dziś już jej nie ma – nie ma też tego samego rytmu życia, który sprawiał, że ulica Sienkiewicza była centralnym punktem spotkań całego miasta. Ale pamięć o niej pozostała – i to właśnie ta pamięć sprawia, że ta ulica jest czymś więcej niż tylko ciągiem komunikacyjnym.
Co kryje się przy ulicy Sienkiewicza?
Ulica Sienkiewicza to nie tylko trasa – to zbiór miejsc i budynków z historią. Oto najważniejsze z nich.
Zabytkowa Brama Parkowa
To jeden z najcenniejszych zabytków klasycystycznych w Skierniewicach. Brama wjazdowa do dawnej rezydencji prymasów powstała w 1780 roku, zaprojektowana przez wybitnego architekta Efraima Schroegera na zlecenie prymasa Antoniego Ostrowskiego. Według tradycji przez tę bramę wjeżdżał sam król Stanisław August Poniatowski – w maju 1783 roku. Brama stoi po dziś dzień i jest jednym z symboli ulicy. Warto wiedzieć, że tablicę pamiątkową na bramie odnowiono w latach 90. XX wieku – niestety z błędami w stosunku do oryginału.
Kamienica Szpichlera (nr 16) – teatr i kinematograf
Pod numerem 16 stoi zabytkowa kamienica Izraela Szpichlera, która kryje zaskakującą historię. Na przełomie XIX i XX wieku mieścił się tu Teatr Żydowski działający po rosyjsku – do 1909 roku. Rok później, w 1910 roku, w tym samym budynku uruchomiono kinematograf o nazwie Oaza – jeden z pierwszych w mieście. Kamienica stoi do dziś jako zabytek, choć sama funkcja kulturalna dawno odeszła w przeszłość.
Brama Bombla (nr 18)
Przy numerze 18 znajdziemy słynną w Skierniewicach “bramę Bombla”. Wokół niej przez lata krążyła miejska legenda, że to miejsce spotkań herszta bandy niejakiego Bombla. Prawda jest jednak zupełnie inna – i bardziej poruszająca. Budynek wraz z bramą powstał pod koniec XIX wieku i należał do Moshe Bombla – szanowanego żydowskiego przedsiębiorcy, budowniczego koszar przy ulicy Kilińskiego, członka dozoru bóżniczego, a od 1916 roku – reprezentanta społeczności żydowskiej w radzie miasta. Tragiczny los spotkał jego dzieci: Sala, Luba, Janina i Jerzy Bomblowie zostali zamordowani w obozie koncentracyjnym na Majdanku podczas II wojny światowej. Brama, która dziś kojarzy się z mroczną legendą, nosi w istocie imię człowieka i rodziny, których losy są jednym z wielu skierniewieckich śladów po Holokauście.
Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Prusa
Przy ulicy Sienkiewicza mieści się jedna z najstarszych i najbardziej prestiżowych skierniewickich szkół – Liceum Ogólnokształcące imienia Bolesława Prusa. To najstarsza szkoła średnia w mieście, z długą i bogatą historią. Warto odnotować pewną literacką zbieżność: ulica nosi imię Henryka Sienkiewicza, a szkoła przy niej – Bolesława Prusa. Obaj pisarze żyli w tym samym czasie i rywalizowali ze sobą o palmę pierwszeństwa w polskiej literaturze pozytywizmu.
Dawny szpital przy numerze 1
Na początku ulicy, pod numerem 1, stoi zabytkowy budynek dawnego szpitala pochodzący z XVIII i XIX wieku – jeden z najstarszych obiektów przy tej arterii. Jego długa bryła jest dowodem na to, że ulica Sienkiewicza istnieje w przestrzeni miasta od bardzo dawna, długo przed tym, zanim dostała swoją obecną nazwę.
Czołg T-34 przy skrzyżowaniu z ulicą Dworcową
Tuż przy wejściu na ulicę, od strony dworca, stoi czołg T-34 z czasów II wojny światowej. Upamiętnia przełamanie oporu niemieckiego przez wojska radzieckie 17 i 18 stycznia 1945 roku. To jeden z charakterystycznych punktów orientacyjnych tej okolicy. Na mocy ustawy dekomunizacyjnej z tablicy usunięto napis ku czci żołnierzy radzieckich – sam czołg jednak pozostał, bo miejscowi radni, jak to ujęto, “czują do niego sentyment”.
Ciekawostki i zapomniane fakty
Kilka rzeczy o ulicy Sienkiewicza, które warto wiedzieć, a które rzadko pojawiają się w rozmowach:
Pierwsza ulica Sienkiewicza w Polsce powstała we Lwowie w 1907 roku – zaledwie dwa lata po przyznaniu pisarzowi Nagrody Nobla. To pokazuje, jak szybko i intensywnie Polacy zareagowali na to wyróżnienie, masowo nadając imię laureata ulicom w całym kraju.
Ulica Sienkiewicza w Skierniewicach graniczy z Parkiem Miejskim od strony zachodniej. Wejścia do parku – niegdyś trzy, przez ogrodzony wysokim płotem teren – były ważnym elementem życia ulicy. Zimą staw w parku zamarzał i służył jako lodowisko, wiosną park pachniał fiołkami i zawilcami. Dziś park jest otwarty bez ogrodzeń i liczy około 33 hektarów.
Szkoła Podstawowa nr 1 w Skierniewicach przez wiele lat mieściła się przy ulicy Sienkiewicza 14 – symboliczna zbieżność z patronem ulicy. W 2000 roku szkoła przyjęła oficjalnie imię Henryka Sienkiewicza, a wkrótce potem przeniosła się na ulicę Kilińskiego. Willa przy numerze 14 istnieje do dziś.
Ulice w Skierniewicach wielokrotnie zmieniały nazwy – politycznie i z bliżej nieokreślonych przyczyn. Po II wojnie, jak odnotowuje Miejska Biblioteka Publiczna, ulica Senatorska stała się ulicą Karola Świerczewskiego, Prymasowska – Daszyńskiego, a plac Zielony – ulicą 22 Lipca. Ulica Sienkiewicza przetrwała te zmiany bez korekty, co świadczy o tym, że jej patrona trudno było w jakikolwiek sposób upolitycznić.
Jak ulica Sienkiewicza wygląda dziś?
Współczesna ulica Sienkiewicza to trasa samochodowa i piesza łącząca rejon dworca z centrum miasta. Większość kamienic po wojnie przeszła pod administrację miejską i do dziś mieszczą się w nich mieszkania komunalne. Część starych zabudowań wyburzono, zastępując nowymi obiektami. Niektóre kamienice – jak ta przy numerze 18 – zostały przebudowane i nie przypominają już swoich przedwojennych wcieleń.
Ulica nie ma już charakteru deptaka w dawnym rozumieniu tego słowa – nie ma tej spontanicznej, codziennej kultury spaceru, która przez dekady czyniła ją sercem towarzyskiego życia Skierniewic. Ale zachowała swoje historyczne elementy: bramę parkową, zabytkowe kamienice, liceum i starodrzew parku po zachodniej stronie.
Spacerując dziś ulicą Sienkiewicza, łatwo skupić się tylko na ruchu samochodowym i zwykłej codzienności. Wystarczy jednak zatrzymać się przy bramie parkowej, spojrzeć na kamienicę pod szesnastką czy przypomnieć sobie historię Moshe Bombla – żeby zobaczyć, że ta ulica nosi w sobie warstwę po warstwie skierniewickiej historii. I że patronuje jej pisarz, który przez całe życie wierzył, że Polska żyje – nawet kiedy jej nie było na mapie.
